matura j. polski

aluzja

zasugerowanie treści, odwołanie się do czegoś innego, zwykle łatwe do odczytania

cenzura

kontrola publikacj, zwykle treści niezgodnych z interesem państwa

funkcja informatywna

wiąże się z przekazywaniem i zdobywaniem wiedzy np co robisz? śpię

funkcja impresywna

polega na wywołaniu u odbiorcy określonej reakcji, np. rozkazy, instrukcje, groźby

funkcja ekspresywna

polega na wyrażaniu przez nadawcę emocji, ocen, przeżyć, wrażeń l, stanów psychicznych towarzyszących wypowiedzi np gdy tylko sobie przypomnę ponoszą mnie nerwy

funkcja poetycka

polega na zwróceniu uwagi odbiorcy na stronę estetyczna wypowiedzi, jej kompozycje, walory brzmieniowe, słownictwo, stylistykę, składnię

słownictwo ekspresywne

oceniająco-wartosciuniujące

archaizm

wyraź który przestał być używany

archaizmy fonetyczne

wyrazy wcześniej wymawiane inaczej np. zmedrzec, jeneral

archaizmy składniowe

elementy wypowiedzi łączące się według innych niż dzisiejsze norm gramatycznych np. być łaskawym na kogoś, togodla

archaizmy słowotwórcze

wyrazy i dawnej budowie słowotwórczej zastąpione później wyrazami o innej strukturze lub niemających dziś odpowiedników np. chwalba, samowtor

archaizmy fleksyjne

słowa odmieniające się kiedyś inaczej np. ukrzyzowan, Łosiowie

archaizmy frazeologiczne

nie występujące już związki frazeologiczne np. iść w paragon

archaizmy leksykalne

wyrazy już nieużywane nom samojedz-ludozerca

archaizmy semantyczne

słowa wciąż stosowane, ale o innym znaczeniu np. zboże, ksiądz

archaizmy stylistyczne

wyrazy wciąż stosowane, ale mające odmienny odcień wartościujący np. kobieta, grat

zapożyczenia

Słownictwo przejęte z innych języków i przyswojone przez polszczyznę

znaczenie etymologiczne wyrazu

znaczenie wynikające z budowy słowotwórczej oraz pochodzenia słów

dialekt

ograniczona terytorialnie odmiana języka narodowego, wyróżniającą się charakterystyczną dla danego obszaru wymowa głosek i specyficznym słownictwem, a czasem składnia

gwara

odmienny język pojawiający się na niewielkim terenie, Różni się wymowa lub słownictwem

archaizacja

celowe użycie archaizmów, aby nadać tekstowi znamiona wypowiedzi dawnej

dialektyzacja

celowe wprowadzenie do wypowiedzi cech dialektu ludowego

kolokwializm

wyraź lub sformułowanie w języku potocznym, zazwyczaj wyraziste i nacechowane emocjami

ironia

zamierzona niezgodność między intencją wypowiedzi a jej dosłownym sensem, złośliwość ukryta w wypowiedzi

autoironia

ironia do samego siebie

onomatopeja

naśladowanie za pomocą języka dźwięków pozajęzykowych. dzwoekonasladownictwo

anafora

powtórzenie słowa lub sformułowania na początku kolejnych wersów lub strof

epifora

powtórzenie słowa lub sformułowania na końcach wersów

eufemizm

rodzaj przenośni pozwalający przez omówienie wyrazić myśl bez urazania odbiorcy np miejsce w którym plecy kończą swą szlachetna nazwę

hymn

pieśń pochwalna

oda

utwor wierszowany, o budowie przeważnie atroficzne. sławi bogów lub herosów, mogły być też poświęcone wydarzeniu itp

sielanka

opiewa uroki życia wiejskiego, urodę krajobrazu, związki czlowieka z naturą itp

konflikt tragiczny

cokolwiek wybierze i tak czeka go klęska

ironia tragiczna

kiedy bohater próbuje uniknąć fatum, a paradoksalnie się do niego przybliża

decorum

zasada odpowiedniości stylu do gatunku

asceza

dobrowolne wyrzeczenie się dóbr materialnych

stoicyzm

równowaga duchową, niezakłócona radością ani smutkiem. życie zgodne z naturą i rozumem

epikureizm

dobrem najwyższym przyjemność, brak cierpień, spokojne życie wśród przyjaciół

scholastyka

dążenie do rozumowego udowodnienia słuszności dogmatów religijnych, odwołanie się do doświadczeń

antropocentryzm

punktem odniesienia wszystkich zjawisk i rzeczy powinien być człowiek

humanizm

pogląd ten koncentrował się na sprawach człowieka

pieśń

utwór liryczny, poważny w tonie, dotykający spraw ludzkiej egzystencji, stroficzny, rytmiczny, łatwo wpadający w ucho

racjonalizm

rozum jako narzędzie poznania, tylko religia naturalna, odrzucenie objawien

empiryzm

wszelka wiedza z doświadczenia, źródłem poznania są zmysły

deizm

Bóg istnieje, ale nie ingeruje w losy świata

klasycyzm

sztuka ma realizować prawdę i piękno, istotną kategorią jest naśladowanie

sentymentalizm

ośrodkiem nurtu jest uczucie, wrażliwość, natura.

rokoko

najważniejszą kategorią jest piękno. Utwory są wdzięczne, ulotne, eleganckie. Tworzy się erotyki

satyra

krytykuje wady, postawy, zjawiska. OŚMIESZENIE

dystopia

utwór fantastycznonaukowy przedstawiający neegatywną, przerażającą perspektywę egzystencji człowieka

hiperbola

przedstawienie opisanego zjawiska w sposób przesadny, wyolbrzymiający jego cechy

liryka funeralna

liryka opiewającą osobę zmarła, jej życie zalety, zaslugi

liryka inwokacykna

osoba mówiąc zawraca się do ty lirycznego

mitologizacja

przekształcenie czegoś w mit

oksymon

dwa pojęcia o przeciwnych sensach

parabola

obrocz znaczenia dosłownego ma też sens symboliczny

parafraza

przeróbka

peryfraza

zastąpienie nazwy opisem

teatr absurdy

groteska i parodia w literaturze

powieść groteskowa

fabuła nosi znamiona absurdalności, komizm miesza się z tragizmem

powieść parabola

uniwersalne wszystko

utopia

idealne życie

wallenrodyzm

kłamstwo oszustwo oto dla ojczyzny

motyw arkadyjski

Arkadia to mityczna kraina szczęścia, symbol ziemskiego raju; miejsce spokoju, ładu, harmonii i radości. Motyw Arkadii – urokliwego miejsca zamieszkanego przez pasterzy – pojawia się po raz pierwszy w „Bukolikach” Wergiliusza.

paraleizm

tożsamość lub podobieństwo treściowe bądź kompozycyjne kilku analogicznych segmentów utworu literackiego

elipsa

pominięcie części zdania