stres i zdrowie

Złożony wzór zmian obejmujący pobudzenie fizjologiczne (ciało), odczucia (subiektywne), procesy poznawcze (interpretacja) oraz reakcje behawioralne (np. mimika, ucieczka). Jest reakcją na konkretną sytuację.

Emocja

Stan uczuciowy mniej intensywny niż emocja, ale trwający dłużej (dni, godziny). Często nie ma jasnej przyczyny, w przeciwieństwie do emocji.

Nastrój

Teoria Paula Ekmana. Zakłada, że pewne aspekty emocji (np. podstawowe wyrazy twarzy) są wrodzone i uniwersalne dla mózgu (neuro), ale kultura określa, kiedy i jak wolno je okazywać (kulturowa).

Teoria neurokulturowa

Różnice między płciami w podejściu do emocji i relacji, wynikające z ewolucji (np. kobiety inwestują więcej w potomstwo, więc mogą być bardziej wyczulone na emocje).

Strategie godowe

AUN (Autonomiczny Układ Nerwowy) przygotowuje ciało. Współczulny (sympatyczny) pobudza (walka/ucieczka), przywspółczulny uspokaja.

Fizjologia

Układ limbiczny (zwłaszcza ciało migdałowate) to centrum emocji. Ciało migdałowate działa jak "system alarmowy" (szczególnie dla strachu). Lewa półkula mózgu wiąże się bardziej z emocjami pozytywnymi (zbliżanie się), a prawa z negatywnymi (wycofanie).

Mózg

Bodziec -> Reakcja ciała -> Emocja. (Boję się, bo uciekam/serce mi bije). Emocja to interpretacja reakcji fizjologicznej.

Teoria Jamesa-Lange’go

Bodziec -> Mózg (Wzgórze) -> Równoczesna reakcja ciała i odczucie emocji. (Serce bije i czuję strach w tym samym momencie).

Teoria Cannona-Barda

Bodziec -> Pobudzenie fizjologiczne -> Ocena poznawcza sytuacji -> Emocja. (Serce mi bije, widzę niedźwiedzia = strach. Serce mi bije, widzę ukochaną = miłość).

Teoria Oceny Poznawczej (Lazarus, Schachter-Singer)

Emocje mobilizują do działania (np. lęk przed egzaminem motywuje do nauki). Zbyt wysokie pobudzenie może jednak przeszkadzać (prawo Yerkesa-Dodsona – choć w tekście nazwane ogólnie zależnością efektywności od pobudzenia).

f. Motywacyjna

Spajają grupy, komunikują intencje (np. uśmiech zachęca, złość odstrasza).

f. Społeczna

Emocje wpływają na to, co pamiętamy i jak oceniamy świat. Nastrój pozytywny sprzyja kreatywności i szerszemu myśleniu.

f. Poznawcza

Nurt badający dobrostan (well-being). Szczęście zależy w dużej mierze od genów (tzw. "set point" – poziom, do którego wracamy) i relacji społecznych, a mniej od pieniędzy (powyżej poziomu ubóstwa).

Psychologia pozytywna

Naukowo: Błędna atrybucja pobudzenia fizjologicznego na obiekt seksualny.

Atrybucja źródła pobudzenia (Eksperyment na moście)

Odkrył uniwersalność 7 emocji mimicznych (szczęście, smutek, strach, złość, zdziwienie, wstręt, pogarda).

Paul Ekman

Kluczowa struktura mózgu dla strachu i wykrywania zagrożeń.

Ciało migdałowate (Amygdala)

Różnica w teoriach

James-Lange (Ciało -> Emocja) vs Cannon-Bard (Ciało + Emocja równocześnie) vs Poznawcza (Ciało + Myśl -> Emocja).

Reakcja organizmu na bodźce (stresory), które zakłócają równowagę i wystawiają na próbę zdolność radzenia sobie.

Stres

Bodziec wywołujący stres (może być fizyczny jak hałas, lub psychiczny jak egzamin).

Stresor

GAS (Ogólny Syndrom Adaptacyjny)

Model Hansa Selyego opisujący reakcję na przewlekły stres. Składa się z 3 faz: Reakcja alarmowa, Odporność, Wyczerpanie.

Zaburzenie po traumie, charakteryzujące się powracającymi wspomnieniami (flashbacki), unianiem bodźców i chronicznym pobudzeniem.

PTSD

Zmiany życiowe: Skala Holmesa i Rahe (SRRS). Każda zmiana (nawet pozytywna, jak ślub) to stres. Im więcej punktów (LCU), tym większe ryzyko choroby. Śmierć współmałżonka = 100 pkt (najwięcej).

Zmiany życiowe: Skala Holmesa i Rahe (SRRS). Każda zmiana (nawet pozytywna, jak ślub) to stres. Im więcej punktów (LCU), tym większe ryzyko choroby. Śmierć współmałżonka = 100 pkt (najwięcej).

Drobne kłopoty (Hassles): Codzienne uciążliwości (korki, zgubione klucze) mogą być bardziej szkodliwe dla zdrowia niż wielkie jednorazowe traumy, bo się kumulują.

Drobne kłopoty (Hassles): Codzienne uciążliwości (korki, zgubione klucze) mogą być bardziej szkodliwe dla zdrowia niż wielkie jednorazowe traumy, bo się kumulują.

Trauma i PTSD: Wydarzenia nagłe, nieprzewidywalne (wojna, gwałt). Nie każdy rozwija PTSD – zależy to od wsparcia społecznego i biologii.

Trauma i PTSD: Wydarzenia nagłe, nieprzewidywalne (wojna, gwałt). Nie każdy rozwija PTSD – zależy to od wsparcia społecznego i biologii.

Stres ostry vs. chroniczny

Stres ostry: Jesteś na sawannie, goni cię lew. Uciekasz (stres). Uciekłeś (koniec stresu). Stres chroniczny: Masz kredyt, Organizm jest w ciągłym trybie "wojny", co niszczy serce i odporność (faza wyczerpania w GAS).

Kobiety a stres

Reakcja "tend-and-befriend" (opieka i więzi) zamiast czystego "fight-or-flight".

Teoria Lazarusa. Stres zależy od tego, jak ocenimy sytuację. Ocena pierwotna: Czy to zagrożenie? Ocena wtórna: Czy mam zasoby, by sobie poradzić?

Ocena poznawcza (Cognitive Appraisal

Radzenie sobie (Coping):

Skoncentrowane na problemie: Działanie, planowanie, zmiana sytuacji (np. nauka do egzaminu). Skoncentrowane na emocjach: Łagodzenie napięcia, zmiana myślenia, unikanie (np. modlitwa, relaksacja, ale też używki).

Zasoby od innych ludzi (emocjonalne, materialne, informacyjne). Kluczowy czynnik chroniący zdrowie.

Wsparcie społeczne

Nauka o wpływie psychiki (stresu) na układ nerwowy i odpornościowy.

Psychoneuroimmunologia

Człowiek rywalizujący, niecierpliwy, wrogi. Wrogość jest toksycznym składnikiem, który powoduje choroby serca.

Osobowość Typu A

Wyczerpanie emocjonalne, depersonalizacja (traktowanie ludzi przedmiotowo), poczucie braku osiągnięć.

Wypalenie zawodowe

Zdrowie to wynik genów (bio), zachowań/stresu (psycho) i otoczenia (social). Zastępuje stary model biomedyczny (ciało jako maszyna).

Model biopsychosocialny

Psychika a odporność:

Stres obniża odporność (mniej limfocytów), co sprzyja infekcjom i nowotworom. Studentom w trakcie sesji goją się rany wolniej!

Osobowość a serce:

Typ A (szczególnie wrogość) drastycznie zwiększa ryzyko zawału. Optymizm chroni serce i przyspiesza rekonwalescencję.

Biofeedback

maszyna która piszczy, gdy ciśnienie rośnie, a cichnie, gdy spada. Uczysz się relaksować tak, żeby "uciszyć" maszynę. Dzięki informacji zwrotnej (feedback) uczysz się kontrolować biologię (bio).

To "zabójczy" element Osobowości Typu A. Sama ambicja nie zabija, ale złość i cynizm tak.

Wrogość (Hostility)

Wpływ stresu na gojenie

Badania Kiecolt-Glaser dowiodły, że u opiekunów chorych na Alzheimera (chroniczny stres) rany goją się znacznie wolniej.

Wyrzucenie z siebie emocji na papier (ekspresja) poprawia odporność fizyczną (wzrost limfocytów T).

Pisanie o traumie (Pennebaker)